Darowizna to popularna forma nieodpłatnego przekazania majątku – zarówno w rodzinie, jak i między osobami niespokrewnionymi. Zwykle kojarzy się z gestem dobrej woli i wdzięczności. Jednak życie potrafi być nieprzewidywalne, a relacje między ludźmi ulegają zmianom. Pojawia się wtedy pytanie: czy możliwe jest cofnięcie darowizny? Odpowiedź brzmi: tak, ale tylko w ściśle określonych przypadkach przewidzianych przez prawo.
Czym jest darowizna w świetle prawa?
Darowizna to umowa regulowana przepisami Kodeksu cywilnego (art. 888–902), na mocy której darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego przekazania określonego składnika majątku obdarowanemu. Przedmiotem darowizny mogą być m.in. nieruchomości, pieniądze, pojazdy, a także prawa majątkowe.
Umowa darowizny powinna być zawarta na piśmie, a jeśli dotyczy nieruchomości – w formie aktu notarialnego.
Kiedy można odwołać darowiznę?
Odwołanie darowizny jest możliwe, ale tylko w określonych sytuacjach. Kodeks cywilny przewiduje dwa podstawowe przypadki:
- Rażąca niewdzięczność obdarowanego – gdy osoba, która otrzymała darowiznę, dopuści się wobec darczyńcy działań lub zaniechań, które można uznać za wyjątkowo krzywdzące, np. przemoc, zniewagi, oszustwo, zniszczenie relacji rodzinnych
- Pogorszenie sytuacji majątkowej darczyńcy – dotyczy jedynie darowizny jeszcze niewykonanej; jeśli po zawarciu umowy, ale przed przeniesieniem własności, majątek darczyńcy ulegnie znacznemu pogorszeniu, może on uchylić się od jej wykonania
Rażąca niewdzięczność – co to oznacza w praktyce?
Rażąca niewdzięczność nie obejmuje zwykłych nieporozumień rodzinnych czy chłodnych relacji. Aby mogła być podstawą do odwołania darowizny, musi mieć charakter ciężkiego przewinienia. Sądy brały pod uwagę m.in.:
- Przemoc fizyczną lub psychiczną wobec darczyńcy
- Odmowę pomocy w sytuacji potrzeby
- Oczernianie darczyńcy przed innymi osobami
- Podżeganie innych członków rodziny do zerwania kontaktów z darczyńcą
Jak cofnąć darowiznę?
Odwołanie darowizny wymaga zachowania odpowiedniej procedury. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że darczyńca zmienił zdanie. Należy:
- Złożyć pisemne oświadczenie o odwołaniu darowizny – powinno zawierać uzasadnienie, np. opis sytuacji świadczącej o niewdzięczności
- Wezwać obdarowanego do zwrotu darowizny – dotyczy to np. rzeczy ruchomych lub nieruchomości
- W razie braku dobrowolnego zwrotu – skierować sprawę do sądu
Warto pamiętać, że odwołanie darowizny z powodu niewdzięczności możliwe jest w ciągu roku od momentu, w którym darczyńca dowiedział się o nagannym zachowaniu obdarowanego.
Zwrot darowizny – co się dzieje z majątkiem?
Jeśli sąd uzna, że odwołanie darowizny było zasadne, obdarowany musi zwrócić to, co otrzymał. W zależności od przedmiotu darowizny może to oznaczać:
- Zwrot nieruchomości – poprzez ponowny akt notarialny
- Oddanie ruchomości lub pieniędzy
- Zapłatę równowartości – jeśli przedmiot darowizny nie istnieje (np. został zniszczony, sprzedany)
Sąd może też zdecydować o częściowym zwrocie darowizny, jeśli np. majątek obdarowanego nie pozwala na całościowe rozliczenie.
Darowizna a podatki
Odwołanie darowizny rodzi także skutki podatkowe. Jeśli darowizna została wcześniej zgłoszona do urzędu skarbowego i opodatkowana, a następnie została skutecznie cofnięta, istnieje możliwość ubiegania się o zwrot nadpłaconego podatku. Wymaga to jednak udokumentowania zwrotu darowizny i złożenia wniosku do urzędu skarbowego.
Choć darowizna jest zwykle aktem bezinteresownej pomocy, przepisy prawa cywilnego przewidują możliwość jej cofnięcia w wyjątkowych okolicznościach. Najczęstszym powodem jest rażąca niewdzięczność obdarowanego, która musi być udowodniona. Proces odwołania darowizny wymaga formalnego oświadczenia oraz – w razie sporu – postępowania sądowego.
Warto zasięgnąć porady prawnej, zanim podejmie się decyzję o odwołaniu darowizny – to działanie poważne, które może wywołać konsekwencje nie tylko prawne, ale też rodzinne i emocjonalne.
